Ja, ik ben een voorstander van meer directe democratie. In een blog onlangs in reactie op een opiniestuk in de Volkskrant van Hans Goslinga die het referendum wil afschaffen, heb ik dat nog eens benadrukt. Toch betekent dit niet dat het referendum zonder gevaren is. Het is ook geen panacee voor alle kwalen.

Het is niet voor niets dat men in Nederland altijd een ambivalente, afwijzende houding heeft gehad tegenover het referendum en dat ook een partij als D66 daar een zwalkend beleid in had. Soms ervoor, dan weer ertegen.

De donkerbruine geschiedenis van het referendum
Het referendum is vaak misbruikt in de geschiedenis door dictators. Hitler heeft het referendum meerdere keren succesvol ingezet om zijn persoonlijke macht te vergroten en ook om de Anschluss met Oostenrijk te rechtvaardigen. Ook de NSB was voorstander van het referendum, in combinatie met “een sterke leider”,  zie dit fragment van de late jaren dertig uit het NSB-blad Volk en Vaderland.

nsb

Daarnaast is het referendum ook een geliefd instrument geweest van enkele Zuid-Amerikaanse dictators. Dat was al in de jaren vijftig zo, maar ook een demagoog als Hugo Chávez heeft er veelvuldig ge(mis)bruik van gemaakt.

Het Zwitserse voorbeeld
In veel recente artikelen en ook in een recent rapport voor de PVV van Thierry Baudet wordt het Zwitserse voorbeeld van referenda veelvuldig aangehaald. In lijn hiermee wil de PVV nu vier keer per jaar een bindend referendum.

Ik kan meegaan in die gedachte, maar toch denk ik dat we ons moeten realiseren dat Zwitserland met zijn staatsinrichting met kantons en zeer decentrale staatsstructuur (er is officieel niet eens een hoofdstad) een uniek geval is dat historisch gegroeid is.

De gedachte dat we dit model één-op-één kunnen overzetten naar meer centraal geleide natiestaten als Nederland of (nog veel centraler) Frankrijk  is misschien een vorm van wensdenken. Overigens hebben de Fransen weer hun gaullistische traditie van referendum, al is daar de laatste jaren weinig gebruik van gemaakt.

Polarisatie
Een nadeel van het referendum is dat het polariserend werkt hoewel er ook meerkeuze referenda mogelijk zijn en zelfs succesvol zijn gehouden in het verleden. Door het binair karakter van de meeste referenda wordt de bevolking uiteengedreven in een “voor” en een “anti” kamp, waar veel mensen in eerste instantie een meer genuanceerde mening hadden.

Ook is een nadeel van een referendum bij sommige onderwerpen die een technische of technisch-bestuurlijke kennis vereisen, dat de beslissingen door de massa worden genomen op gevoel. De cohesie van beleid zou verloren kunnen gaan.

Voorbeeld van het polariserend karakter van het referendum: veel mensen in Nederland zijn niet tegen de EU maar ze willen wel graag wat minder EU, dus minder bemoeienis van de EU met Nederland. In een in/out referendum gaat al die nuance verloren. Je bent ervoor of ertegen. Andere smaken zijn er niet. Dat werkt polariserend.

Door deze polariserende werking kan het ondoordacht doorvoeren van een referendumdemocratie in landen die geen enkele traditie hebben op dit punt een destabiliserende werking hebben.

Grassroots referendumactivisten
Wat we nu zien is dat het referendum in Europa sterk gepromoot wordt door mensen met een sterke persoonlijkheid zoals een Nigel Farage in het VK, een Beppe Grillo in Italië of bij ons door mediapersoonlijkheden of grassroots activisten / journo’s als Bart Nijman, Thiery Baudet en Jan Roos (sinds kort politicus).

Ik geloof niet dat één van hen verkeerde bedoelingen heeft maar het zou niet de eerste keer zijn in de geschiedenis dat mensen met nobele bedoelingen het tegenovergestelde bereiken van wat ze beoogden.

Cultuuromslag
Aan de andere kant, vind ik de elitaire arrogantie waarmee een Mark Rutte omgaat met het weliswaar niet bindende Oekraïne referendum stuitend en kan me de frustratie daarover levendig voorstellen.

Belangrijker dan het type referendum (raadgevend of bindend, consultatief of correctief, binair of meerkeuze) is misschien de benodigde mentaliteitsomslg bij politici en bestuurders. Eindelijk eens de bevolking serieus nemen.

Zo zagen we deze week bij de discussie over de orgaanwet van D66, dat het oude parlementaire model niet meer voldoet. Een nipte parlementaire meerderheid is niet voldoende, als er geen draagvlak is onder de bevolking. Dit los van de discusssie over Opt In en Opt Out; zelf ben ik voorstander van het Opt Out ysteem zoals in België (in lijn met het D66 voorstel dus) simpelweg omdat daarmee meer levens kunnen worden gered.

Ik geloof dat we voort moeten gaan met het referendum, eventueel meerkeuze referenda waarbij ik zelf meer voel voor een raadgevend / richtinggevend referendum dan het zogenaamde correctief referendum dat verlammend werkt, niet erg inspirerend is  en bij internationale verdragen tot grote complicaties leidt.

Bij een consultatief referendum vooraf aan grote besluiten, een richtinggevend referendum dus, eventueel met  meerdere keuze opties, geef je de bevolking de kans zich vooraf uit te spreken. Het enige dat dan nog nodig is, is een politieke elite die dit signaal serieus neemt en er ook nog eens wat mee doet! Helaas ontbreekt deze geestesgesteldheid bij de meeste politici.

De enige weg die je dan nog kunt gaan om uitvoeren van het referendumbesluit af te dwingen, is die van het algemeen bindend referendum, waarvoor in Nederland overigens een Grondwetsaanpassing nodig is. Ik zeg niet dat ik er tegen ben, het kan misschien een mooie weg zijn naar eindelijk échte inspraak, maar ik zeg wel erbij dat die weg niet geheel zonder gevaren is.

Dat is het punt dat Goslinga ook maakt: in een referendumdemocratie waarin zich een meerderheid vormt die alle minderheden vervolgens het zwijgen oplegt, is het niet aangenaam toeven. Dat risico moeten we onder ogen zien, vind ik. Alleen slaat Goslinga vervolgens weer door naar het andere uiterste: hij wil alle vormen van directe democratie verbieden.

Hoe dan ook, we zullen op zoek moeten gaan naar een nieuw evenwicht tussen parlementaire democratie en vormen van directe democratie. Dat was ook de boodschap van D66 toen zij op 15 september 1966 (gisteren precies 50 jaar geleden) in Den Haag hun appèl presenteerden aan de Nederlandse bevolking. In al die jaren zijn we niet veel opgeschoten.

schermafdruk-2016-09-15-22-53-01

Advertenties

Een gedachte over “Referendumdemocratie: lonkend perspectief, maar niet zonder gevaren

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s