Velen – waaronder ook ondergetekende – verwijten D66 als partij die altijd voor directe democratie was een ondemocratische houding in de discussie over een Nexit referendum. In dit debat heb ik zelf onlangs de optie  naar voren gebracht van een drie-keuze-referendum om ook middengroepen die niet uit de EU willen maar wel minder EU willen een stem te geven.

Pechtold zelf vindt D66 helemaal geen referendumpartij en wijst erop dat de partij een limitatieve opvatting heeft van het referendum. Inderdaad is in het huidige programma van D66 het referendum uitsluitend bedoeld als correctie op nieuwe wetgeving en dan het liefst bindend, maar daarvoor moet in Nederland eerst de Grondwet aangepast worden. We horen geluiden dat D66 internationale verdragen in de toekomst wil uitsluiten van het wettelijk toegestane (nu nog raadgevend) correctief referendum.

In een artikel in VN van afgelopen vrijdag 1 juli van Max van Weezel, staat dat D66 het onderwerp pas in de jaren tachtig naar zich toetrok. Ik besloot met hulp van de archiefsite Delpher.nl een realitycheck te doen. Hoe zat het nou?

Is D66 een referendumpartij?
Het klopt wat Van Weezel schrijft dat de oprichters van D66 meer aandacht hadden voor andere vormen van directe democratie, zoals een gekozen premier en een districtenstelsel dat de band tussen kiezer en gekozene moest versterken. In het oorspronkelijke appèl  komt het woord referendum dan ook niet voor. Toch klopt het niet helemaal dat D66 het onderwerp pas twintig jaar later naar zich toetrok.

Medio 1966 was een initiatiefcomité D66 gevormd en binnen dit comité werd wel degelijk serieus nagedacht over een referendum en ook in de media werd dit als “speerpunt” naar voren gebracht. Mede-oprichter Hans Gruijters was er een voorstander van.

Op het eerste partijcongres in december 1966 sneuvelde Gruijters’ voorstel voor een referendum echter omdat een groep afgevaardigden zich zorgen maakten over een eventueel misbruik ervan. In die tijd had het referendum in sommige progressieve kringen een kwalijke reputatie; het onderwerp werd geassocieerd met De Gaulle, Franco en dictators in Zuid-Amerika.

Vervolgens deed zich de contradictie voor dat het referendum niet in het partijprogramma stond, maar boegbeelden Gruijters en Van Mierlo wel de discussie over het referendum aangingen en lieten blijken dat zij hiervan voorstander waren, mits er voldoende waarborgen waren. D66 (toen nog met komma) kondigde aan onderzoek te doen naar die voorwaarden.

In onderstaand artikel van april 1967, zien we dat de auteur D66 beschouwd als een referendumpartij en daar een groot gevaar in ziet. Van Mierlo wordt erin beschreven als pro-referendum. In een ander artikel valt Biesheuvel D66 aan op hun pro-referendum standpunt. In het publieke debat werd D66 dus in de periode 1966 tot 1970 wel degelijk gezien als een partij die streefde naar een referendum, al stond het punt nog niet in het programma en deed de partij onderzoek naar waarborgen.

referendum 11

Jaren zeventig
In de jaren zeventig, de tijd waarin Jan Terlouw partijleider werd, vernemen we niet zo veel meer over het referendum bij D66; als zoekitem in Delpher levert het weinig hits op. Toch komt het onderwerp van tijd tot tijd weer naar voren.

Zo pleit Hans Gruijters als minister in 1974 nog eens publiekelijk voor het referendum, zie het artikel hieronder. En in 1979 oppert Jan Terlouw, dat er in Nederland een referendum moet worden gehouden over kernenergie.

referendum 8

In 1975 doet de PPR in het parlement een voorstel voor een correctief referendum. De fractie van D66 stemt vóór, met uitzondering van Hans van Mierlo die tegenstemt. Verschillende auteurs verbinden hier de conclusie aan dat Van Mierlo tegen het referendum was maar ik heb hier in de bronnen geen steun voor gevonden. Het kan net zo goed zijn dat Van Mierlo vond dat het referendumvoorstel van de PPR niet ver genoeg ging, of dat de bekende waarborgen ontbraken. De motivatie van Van Mierlo om tegen te stemmen kon ik nergens achterhalen.

Jaren tachtig
In de jaren tachtig trekt D66 het referendum opnieuw naar zich toe nadat zoals Van Weezel schrijft de Commissie Biesheuvel er positief over heeft geadviseerd. Op het partijcongres van Amersfoort in 1986 wordt het referendum op lokaal en regionaal niveau aangenomen; op landelijk niveau nog niet maar het Hoofdbestuur bij monde van Jacob Kohnstam toont zich hier fervent voorstander van.

Jaren negentig
Begin jaren negentig trekt de teruggekeerde partijleider Hans van Mierlo het onderwerp referendum nadrukkelijk naar zich toe. Wat opvalt is dat Van Mierlo niet alleen een bindend referendum wil maar ook een ruime interpretatie heeft van het referendum. Het referendum in de ogen van Hans van Mierlo is zeker niet bedoeld om de kiezer alleen wetten te laten corrigeren.

Bij een bijeenkomst op de Universiteit van Amsterdam in 1994 noemt Van Mierlo de Betuwelijn en het Verdrag van Maastricht (=de EU) als twee onderwerpen, waar de kiezer zich over moet kunnen uitspreken middels een bindend referendum op basis van een aantal voorwaarden zoals voldoende opkomst (minstens 60% van de meerderheid waarmee het kabinet is gekozen) en enkele honderdduizenden handtekeningen.

referendum2

In de tweede helft van de jaren negentig als Hans van Mierlo minister van Buitenlandse Zaken en vice premier wordt, lijkt zijn interesse voor het referendum en andere staatkundige kroonjuwelen, weer wat weg te ebben. Een post van Binnenlandse Zaken was in dit opzicht logischer geweest.

Vervolgens komt D66 onder invloed van onder andere Thom de Graaf en Boris Dittrich op de proppen met het correctief referendum. Dit lijkt een veel beperkter referendum te zijn dan het referendum dat oprichters Hans Gruijters en Hans van Mierlo voor ogen stond, zowel in de jaren zestig als begin jaren negentig toen Van Mierlo zich opwierp als kampioen van het referendum.

Conclusie
De discussie over Van Mierlo en D66 en het referendum doet een beetje denken aan die over Churchill en “Europa”. Omdat Churchill daar niet altijd consistent over is geweest konden zowel “Leave”als “Remain” zich op hem beroepen tijdens de Brexit campagne. Hetzelfde geldt voor D66 en het referendum. Daar komt bij dat D66 een woelige partij was die werd opgericht in een woelige periode waar standpunten nog wel eens heen en weer schoten in felle debatten tussen voor- en tegenstanders.

In ieder geval is duidelijk dat Hans Gruijters vanaf het eerste begin pro-referendum was en op het eerste partijcongres van december 1966 een voorstel indiende voor een referendum dat het net niet haalde. Hoe Van Mierlo er in die tijd over dacht heb ik niet kunnen achterhalen maar wel blijkt uit allerlei bronnen dat Van Mierlo in het publieke debat werd gepercipieerd als zijnde een voorstander van een referendum of volksraadpleging.

Het lijkt erop dat Gruijters en Van Mierlo wat betreft het referendum op hun eigen troepen (het D66 partijcongres) vooruit liepen, wat de zaak compliceert.

In de jaren negentig blijkt dat Van Mierlo voorstander is voor een bindend referendum waarin de kiezer zich kan uitspreken over belangrijke zaken, waaronder ook internationale verdragen (zoals het Verdrag van Maastricht).

Later zijn het D66’ers van een latere generatie zoals Thom de Graaf of Boris Dittrich die met het beperktere correctief referendum komen; dat is volgens mij een veel restrictievere interpretatie van de volksraadpleging dan hetgeen Gruijters en Van Mierlo voor ogen hadden, zowel in de begintijd (jaren zestig) als later in de jaren tachtig en begin jaren negentig toen het onderwerp weer prominent op de politieke agenda stond.

Conclusie: het referendumstandpunt van D66 evolueerde met de tijden maar we kunnen wel met enige mate van zekerheid stellen dat oprichters Hans Gruijters en Hans van Mierlo een veel ruimere interpretatie hadden van het referendum dan hetgeen de partij nu voor ogen staat.

 

 

 

 

 

 

 

Advertenties

2 gedachtes over “D66 en het referendum. Hoe zat het nou precies?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s