Naar aanleiding van mijn blog gisteravond Max en Jan over de lotgevallen van de twee “Oranjegangers”  voor de oorlog van Jan Gajentaan (mijn opa) en zijn vriend Max Goldenberg die helaas omkwam in een concentratiekamp, kreeg ik een interessante discussie met enkele Twitter relaties over de rol van koningin Wilhelmina in WO2 en dan vooral haar gebrek aan inzet voor de joodse bevolking.

In mijn blog vertelde ik het verhaal van Max en Jan, een joodse en een protestantse Amsterdammer,  beiden zeer actief in het Amsterdamse verenigingsleven voor de oorlog. Max was voorzitter van de NJJB (Nederlandse Joodse Jongeren Bond), Jan was voorzitter van de Oranje Jeugdbond, waar hij al jong via de padvinderij in was gerold.

De leeftijdsgenoten Max en Jan, hoe verschillend hun achtergrond ook was, waren beiden van jongsaf aan overtuigde Oranje-aanhangers en ook vaderlandslievend ingesteld. Ze werkten al samen vanaf ongeveer 1930 (voor zover ik dat kan nagaan). Vanaf het midden van de jaren dertig zouden ze samen plaats nemen in de besturen van het Amsterdamse Oranje-comité en van het Algemeen Nederlands Verbond. Ze waren bijvoorbeeld samen verantwoordelijk voor de organisatie van de viering van de geboorte van prinses Beatrix op de Dam in 1938, waar de joodse organisaties prominent en massaal aanwezig waren.

Deze hele geschiedenis was ik waarschijnlijk nooit te weten gekomen, ware het niet dat mijn grootvader het aanhaalde als motivering bij zijn besluit om terug te treden als voorzitter van het Oranje-comité in 1965 omdat hij er niet mee kon leven dat prinses Beatrix trouwde met iemand die nog onder Hitler in de Duitse krijgsmacht had gediend.

Al kun je achteraf stellen dat Claus daar misschien ook niet zo veel aan kon doen en zijn rol in het Nederlandse Koninklijk Huis wat mij betreft waardig heeft ingevuld, ik begrijp wel dat mijn grootvader daardoor in een gewetensconflict kwam, juist door zijn nauwe samenwerking met Max Goldenberg en de joodse organisaties voor de oorlog.

De rol van Wilhelmina ter discussie
Zoals bekend is over de rol van Wilhelmina een pittige discussie gaande vooral sinds het verschijnen van een boek van Nanda van der Zee eind jaren negentig, “Om erger te voorkomen”. Kort gezegd verweet Van der Zee Wilhelmina een kortzichtige houding omdat zij voor de oorlog geen vluchtelingenopvang wilde in haar “achtertuin” (in de omgeving van paleis het Loo) en na de inval van de Duitsers uitweek naar het VK waardoor het makkelijk was voor de Duitsers een antisemitisch regime te installeren. Ook verweet Van der Zee Wilhelmina dat zij daarna vanuit Londen te weinig deed om de joodse bevolking te hulp te schieten. Hierop is weer gereageerd door veel andere historici , o.a. Cees Fasseur, die vonden dat Van der Zee het niet wetenschappelijk benaderde en erop wezen dat bij Wilhelmina nooit iets is gebleken van antisemitisme.

Laat ik voorop stellen dat ik me hier onvoldoende in verdiept heb en dus ook geen oordeel wil vellen in deze kwestie. Oppervlakkig gezien kan ik begrijpen dat er strategische redenen waren voor de Koninklijke Familie en de Nederlandse regering om uit te wijken naar Engeland in mei 1940 na de Blitzkrieg die verloren werd tegen de Duitsers. Vanuit het VK kon gewerkt worden met de geallieerden aan de bevrijding van Nederland. Daarnaast was in 1940 Nederlands-Indië nog vrij. Als de koningin was gebleven hadden de Nazi’s haar mogelijk kunnen gijzelen om de overgave van Nederlands-Indië te eisen.

Aan de andere kant, erken ik dat door het vertrek van Wilhelmina en de regering het makkelijker moet zijn geweest voor de Duitsers om een Duits civiel (antisemitisch) regime in te stellen. Vermoedelijk heeft men daar in 1940 onvoldoende bij stilgestaan.  Ook zie ik in dat Wilhelmina, cq. de regering, cq. de geallieerden, meer hadden moeten doen om de Holocaust in ieder geval te belemmeren, bijvoorbeeld door het bombarderen van spoorlijnen. Rond 1943/44 was er voldoende informatie over wat er gaande was om tot dergelijke acties over te gaan. Het is op zijn zachtst gezegd spijtig dat het niet is gebeurd. Of misschien is het wel gewoon schandalig.

Een lastige vraag is dan weer in hoeverre we dit Wilhelmina persoonlijk kwalijk moeten nemen. Had Wilhelmina openlijk moeten oproepen via de radio om de antisemitische dwangmaatregelen van de bezetter te dwarsbomen? En wat was dan het gevolg geweest, waren er nog meer doden gevallen als gevolg van represailles of juist minder? Je komt dan in what – if scenario’s terecht en dat is zoals bekend nooit een goede basis om geschiedenis te bedrijven.

Het is tragisch dat juist omdat de joodse bevolking in Nederland zo goed geassimileerd en over het algemeen  gezagstrouw was, zij voor de bezetter makkelijk te identificeren, op te sporen, vast te zetten en uiteindelijk te deporteren waren. In die zin heeft de Nederlandse eeuwenoude tolerantie in WO2 mogelijk juist een averechts effect gehad. In andere, openlijk antisemitische  landen was de joodse bevolking meer gewend aan een verzetstraditie en gingen sneller ondergronds. Ook dit kan een factor zijn geweest waardoor in Nederland zo’n hoog percentage slachtoffers zijn gevallen.

Ik denk wel dat de stelling van Nanda van der Zee en andere kritische geesten klopt dat we ons na de oorlog te veel hebben gericht op de “goede kant” (het verzet) en te weinig op de akelige kant van deze geschiedenis. Dan heb ik het niet alleen over de Nederlandse NSB en consorten, maar ook over de medewerking van allerlei autoriteiten bij de uitvoering van de Holocaust (politie, spoorwegen, gemeenteambtenaren e.d.).

Ook denk ik aan de duizenden lafhartige Nederlanders die in het geniep joden hebben verraden in ruil voor een premie van 7,50 gulden, het zogenaamde “kopgeld” waarover Ad van Liempt heeft geschreven. Cynischer, wranger en kleingeestiger kan het haast niet zijn: je buren verraden voor zeven en een halve gulden (omgerekend naar nu, minder dan 40 euro).

Het is en blijft een verschrikkelijk verhaal, waarover we waarschijnlijk nooit uitgepraat raken.

 

 

Advertenties

Een gedachte over “Koningin Wilhelmina en WO2

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s